Fez heeft de grootste en oudste medina van Marokko. Met negen duizend straatjes die geheel autovrij zijn is de medina van Fez een waar doolhof waar je zintuigen volop worden geprikkeld. Hier ervaar je het echte Marokko. We nemen je mee met onze ervaring met de medina van Fez.
Waar ligt Fez
Fez ligt in het binnenland van het noordelijke deel van Marokko in een vallei op circa 400 meter hoogte. Het ligt bijna op een horizontale lijn met collega koningssteden Meknes en Rabat. Vanaf Marrakech ben je zeker wel een uurtje of zes zoet in de auto naar Fez. Ook vanaf Tanger in het noordelijke puntje van Marokko ben je bijna vijf uur onderweg. De stad beschikt met Fes Saiss Airport over een eigen internationale luchthaven waar onder meer vanuit Weeze en Charleroi op wordt gevlogen.
Over brede straten met hoge palmbomen aan weerszijden rijden we vanuit het noorden de stad in. De medina van Fez ligt in het noorden met daarom heen een soort van ringweg. Meerdere mannen in oranje pakken vegen de stoep schoon en ruimen zwerfafval op. Het straatbeeld is verzorgd. Tien rotondes verder naderen we de medina en wordt het verkeer iets chaotischer. Aan de rand van de medina zijn meerdere parkeerterreinen aangelegd om verkeer zoveel mogelijk buiten de medina te houden. Parkeren in Fez om de medina heen is geen probleem.
Wat is Fez voor een stad
Fez is de oudste van de vier koningssteden van Marokko. Meerdere keren heeft Fez gefungeerd als hoofdstad, de laatste periode tot 1912 waarna Rabat de hoofdstad werd en vandaag de dag nog steeds is. Met 1,2 miljoen inwoners is Fez de derde grootste stad van Marokko. Het wordt wel de meest authentieke, rauwe en minst toeristische stad genoemd. Een stap terug in de tijd. Heel anders dan het toeristische Marrakesh, het moderne Rabat en het rustige Meknes. En dat beeld klopt aardig, maar dan wel voor de medina. In en rondom de medina bevinden zich de bezienswaardigheden van Fez. Daarbuiten is Fez een andere en meer moderne stad.
Ontstaan van de medina van Fez
Door eeuwen geleden een stadsmuur om losse wijkjes heen te bouwen is het fundament van de medina gelegd. Moskeeën, scholen en paleizen werden binnen de stadsmuren gebouwd. Langzamerhand werd de medina een doolhof van straatjes en steegjes. De medina van Fez heeft als één van best bewaarde historische steden een plekje gekregen op de Unesco Werelderfgoedlijst. De medina is geheel autovrij maar ook brommertjes worden zoveel mogelijk geweerd. Het vervoer van spullen in de medina vindt met ezeltjes en handkarren plaats.
De medina is geen toeristenbolwerk. Natuurlijk zitten er wat winkeltjes met magneten en andere souvenirs tussen. De medina is vooral de plek waar wordt gehandeld in onder meer leer, keramiek, specerijen en textiel. Waar inwoners van Fez hun inkopen doen. De plek waar ambachtslieden iets met hun handen en machines maken. Maar ook de plek waar geloof wordt beleden en onderwijs wordt gegeven. En waar mensen wonen.
Verdwalen in de medina van Fez
Navigeren in een doolhof is best lastig. Veel hulp van bijvoorbeeld Google Maps heb je niet. Lang niet alle straatjes en steegjes staan erop en je GPS stipje wijkt vaak af. Het is een wirwar van smalle straatjes in de medina die allemaal op elkaar lijken. Het duurt dan ook niet lang voordat je de weg kwijt bent en in standje dwalen schiet. De weg vragen kan, maar voor niets gaat de zon op. Het is niet ongebruikelijk dat voor dergelijke informatie wat dirhams als vergoeding wordt verwacht. Een goede tip; alle straatnaambordjes die achthoekig zijn doodlopende straatjes terwijl de straatjes met een vierkante bordje aansluiten op een ander straatje.
Met een gids door de medina
Iets na tienen staat Mohammed op de stoep van onze riad. Hij neemt ons mee op een Arts&Crafts tour door de medina van Fez. Hij woont al zijn hele leven in Fez en kent de stad op zijn duimpje. We volgen achter hem aan een ezeltje het doolhof in en wurmen ons door smalle steegjes waarachter mensen wonen. Een gemiddelde koelkast of bankstel past hier niet door heen. Die moet door de huizen van je buren worden gesleept en getakeld om uiteindelijk in je woonkamer neer te kunnen zetten. Burenruzies zijn hier niet handig.
Kameel of haai voor het diner
Netten vol met slakken hangen boven de toonbank. Sinasappelen met de blaadjes er nog aan liggen op een kleedje op de grond. Iets verderop wordt een kameel aan stukken gesneden en ligt een gefileerd schaap op de toonbank. Van sommige hompen vlees is het moeilijk te zien welk dier het ooit is geweest. Voor de liefhebbers van seafood is bij de visboer zelfs een haai te halen. Vlakbij de visboer heeft de bakker zijn oven. Met een lange stok duwt hij niet alleen zijn eigen brood richting het vuur, maar ook dat van anderen. Op de voedselafdeling van de medina van Fez kun je voor van alles terecht.
Potten en pannen
Een luid gebonk klinkt vanuit Place Seffarine. Dit is het domein van de koper- en bronswerkers. Hier worden onder meer schalen en potten gemaakt. Om de hoek trapt een messenslijper op zijn sokken een slijpsteen in beweging om een schilmesje weer vlijmscherp te maken. Mohammed heeft duidelijk voor ieder ambacht zijn contacten. Iedereen waar we een kijkje nemen en wat toelichting krijgen stopt hij een paar dirham toe.
Thee drinken bij Abdul
Tijd voor een kopje thee. Mohammed weet wel een adresje. Via een steil trapje klimmen we omhoog naar een klein hokje met daarin een bankje, twee tafeltjes en wat tuinstoelen. Abdul verwelkomt ons hartelijk in zijn bescheiden cafeetje. In een hoek ligt een berg kruiden. Met een roze handdoek om zijn nek gaat hij meteen aan de slag om voor ons een kruidenthee te bereiden. Ook met koffie weet hij wel raad. Nog voordat we ons theetje op hebben staan er buiten al nieuwe klanten te wachten. Het theetentje van Abdul wordt steeds populairder.
Duivenpoep en koeienpis
Tot in hun knieën staan ze in grote stenen vaten die gevuld zijn met een mengsel van water, zout, koeienurine en duivenpoep. De natuurlijke ammoniak die ontstaat zorgt ervoor dat het leer zachter wordt en de haren loslaten. Daarna worden de huiden gekleurd in andere vaten. De medina van Fez is beroemd om haar leerlooierijen waar nog steeds op traditionele wijze wordt gewerkt. Er zijn nog slechts drie leerlooierijen over, waarvan de Chouara Tannery de grootste en meest bezochte is. Winkel nummer tien met het mooiste uitzicht is niet moeilijk te vinden. Bij binnenkomst krijgen we blad munt aangereikt om penetrante geur die ons tegemoet gaat komen dragelijk te maken. Vanaf een balkon kijken we uit op de kleurrijke vaten waar mannen met de huiden bezig zijn. Zwaar, hard en vies werk.
Oudste universiteit ter wereld
Feilloos leidt Mohammed ons door de medina. Zijn aanwezigheid zorgt er merkbaar voor dat we minder worden aangesproken door verkopers. Net zoals bij de leerlooierij lopen we de weverij uit zonder een verkooppraatje. Ook hier wordt op traditionele wijze gewerkt bij het weven van sjaals en kleden. Na uitleg over de werkwijze tipt Mohammed ons de trap naar het dak te nemen voor een bijzonder uitzicht op de oudste universiteit ter wereld. Middenin de medina bevindt zich de al-Qarawiyyin universiteit. Niet-moslims mogen de universiteit en het bijbehorende moskee complex niet betreden.
Meer bezienswaardigheden in de medina van Fez
Ook het mausoleum van Moulay Idriss II is verboden terrein voor niet-moslims. Moulay Idriss wordt beschouwd als de feitelijke stichter van Fez. Verder dan een blik op de ingang komen we niet. Dat geldt niet voor Madrassa Bou Inania. Deze voormalige koranschool heeft geen religieuze functie meer. Na het betalen van de entree van 20 dirham stap je door een deurtje de binnenhof van deze madrassa op. Met haar kleurrijke tegeltjes, fijn houtsnijwerk en bijzondere architectuur is Madrassa Bou Inania één van de best bewaarde gebouwen van Fez.
Toegangspoort tot de medina van Fez
Zonnestralen weerkaatsen op het kleine Place Nejjarine. Langs het eeuwenoude fonteintje van mozaïek tegeltjes klimmen we geleidelijk de Rue Talaa Kebira omhoog richting de Bab Boujloud, de Blue Gate. Dit is de beroemde ingang van de medina van Fez. De toegangspoort is met blauwe mozaïektegels versierd aan de voorzijde. De achterzijde daarentegen is groen, de kleur van de islam. Nog groener is het in Jnan Sbil, het park dat zich achter een muur net buiten de muren van de medina bevindt. Echt een verborgen plekje is het niet meer, maar wel een hele fijne plek om even de indrukken van de medina te verwerken. Met de nodige palmbomen, fonteinen en tropische planten is het oase van rust. Zeker aan de oever van de vijver kun je heerlijk in het zonnetje zitten.
Zeven dichte deuren
Vanaf Jnan Sbil is het nog een kleine kilometer lopen naar het koninklijk paleis. Daar staan we voor een dichte deur. Zeven dichte deuren wel te verstaan, de zogenaamde golden gates. De geometrische patronen, de Arabische kalligrafie en kleurrijke mozaïek tegeltjes maken het een imposante entree. Verder is er niet veel te zien. Over het grote plein voor het paleis blijkt een denkbeeldige lijn te zijn getrokken. Druk fluitend gebaart een paleiswachter mensen die de lijn passeren weer terug richting de zeven deuren. De mooiste zeven deuren van Fez.
De Arts&Crafts Tour is een bouwsteen voor de rondreizen die reisorganisatie Barrio Life door Marokko organiseert. Op uitnodiging van Barrio Life hebben we deelgenomen aan deze tour.
