Tallinn kent als hoofdstad van Estland een geschiedenis waar de voormalige Sovjet-Unie onlosmakelijk onderdeel van uitmaakt. De herinneringen aan het communistisch verleden zijn verspreid over de stad te vinden. Dat kun je prima per fiets doen, zelfs in hartje winter met een pak sneeuw. We delen onze ervaring over een winterse fietstour door Tallinn.
Met Tallink naar Tallinn
Al eerder bezochten we Tallinn als dagtrip vanuit Helsinki met de ferry. Dit keer voerden we in stijl in slechts twee uur naar de hoofdstad van Estland. Tallink Silja Line heeft op haar schepen een business lounge die tegen een kleine toeslag toegankelijk is. Dat maakt de overtocht nog comfortabeler.
Fietstour Tallinn
Vanaf de ferry terminal is het een klein kwartiertje lopen naar de oude binnenstad van Tallinn. Vaak beperkt een bezoek aan Tallinn zich tot dit deel van de stad. Om meer van de stad te zien is de fiets het perfecte vervoersmiddel. City Bike organiseert het hele jaar door fietstours in Tallinn. In de zomer wordt er dagelijks gefietst, in de winter is het rustiger. Toomas wacht me op in zijn winkel en heeft al twee fatbikes klaar staan. Hij vindt een beetje kou niet erg. Met een temperatuur van -12, een waterig zonnetje en een laf windje is het prima fietsweer.
Terug in de tijd
Net zoals in Litouwen en Letland heeft het Sovjet-regime vele jaren geheerst over Estland. Na de Eerste Wereldoorlog verklaarde Estland zich voor het eerst onafhankelijk van de Sovjet-Unie. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Estland in 1940 opnieuw door de Sovjet-Unie bezet. Een jaar later werd nazi-Duitsland de baas. Na de val van Duitsland kwam de Sovjet-Unie opnieuw aan de macht in Estland. Pas in 1991, na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, herwon Estland zijn onafhankelijkheid. Het verleden heeft de nodige herinneringen en littekens achter gelaten. Die zijn in Tallinn op verschillende plekken te vinden.
Beklimming van Linnahall
Aan de rand van de oude binnenstad ligt het grootste blok beton uit de Sovjet tijd. Linnahall werd oorspronkelijk gebouwd voor zeilwedstrijden van de Olympische Spelen van Moskou in 1980. Daarna werd het gebruikt als cultureel centrum en als concertzaal. Na de onafhankelijkheid van Estland verloor Linnahall haar functie. Het langgerekte gebouw ligt verstopt onder een pak sneeuw. We fietsen om het gebouw heen naar de achterzijde. In de zee zwemmen een man en vrouw op hun dooie gemakje. Een andere man loopt in slechts een zwembroek en met een muts op zijn hoofd rustig het water uit het strandje op. ‘Goed voor de bloedsomloop’, verzekert Toomas me.
Voorzichtig beklimmen we de gladde trappen omhoog naar het dak. Vanaf daar heb je een mooi uitzicht op de haven, de zee en de oude binnenstad. Nu is pas goed zichtbaar hoe zo’n gigantisch gebouw het is dat bovendien de verbinding tussen de binnenstad en de zee blokkeert. Het hekwerk erom heen moet ongewenste indringers buiten houden. Tallinn zit ermee in haar maag. Herontwikkeling is enorm kostbaar en lastig door erfgoedrestricties. Het met graffiti ondergespoten blok beton staat er steeds verder weg te rotten.
Fietsen langs de kust van Tallinn
Bij de kleurrijke letters van Tallinn die de ferryterminals flankeren stoppen we nog even voordat we onze weg vervolgen over het fietspad dat langs de kust loopt. Het voorste deel van de Finse Golf is bevroren. Met onze dikke banden hebben we aardig wat grip. Als ik op de vraag of ik even offroad wil bevestigend antwoord draait Toomas het besneeuwde strand op. We ploegen ons een weg door de sneeuw en komen uit op het ijs. Een paar kilometer fietsen we over de Finse Golf totdat het strand overgaat in rotsen. We zijn ook bijna bij de volgende herinnering uit en aan de Sovjet tijd.
Herinneringsmonumenten bij het Maarjamäe complex
Het Maarjamäe complex, vernoemd naar de wijk waarin het ligt, bestaat uit een park met musea en herinneringsmonumenten. Twee hoge zwart betegelde muren doorsnijden de heuvel naar de ingang van het park. Op de muren staan de namen van meer dan 22.000 slachtoffers van het communisme. Een indrukwekkende entree naar een park vol appelbomen. Aan de achterzijde van de muur bevinden zich honderden bronzen bijen. Het symboliseert de reis die je moet maken om in het paradijs te komen. Dit monument is in 2018 aangelegd. De 35 meter hoge obelisk iets verderop stamt uit 1960 en heeft een hele andere betekenis. Het dient ter herinnering aan de Sovjet strijders die sneuvelden in 1918 tegen Estse onafhankelijkheidsstrijders en later tegen nazi’s. Dat is moeilijk te rijmen. Toch staat de obelisk nog fier overeind.
Het Ests Historisch Museum heeft één van haar locaties gevestigd in het oude zomerpaleis dat ook onderdeel van het Maarjamäe complex is. In de achtertuin van het museum sta ik ineens oog en oog met Lenin en Stalin. Net zoals in Sofia waar het Museum of Socialist Art een beeldentuin met de meest prominente Russische staatslieden heeft. Voor de beelden in Tallinn lijkt men wat minder lief te zijn geweest met afgehakte ledematen en onthoofde lichamen.
Bevroren tenen op de fiets
Door besneeuwde parken fietsen we weer richting de binnenstad. We passeren het kantoor van de president waar twee soldaten de wacht houden. Een verwarmde vloermat voorkomt hun tenen bevriezen. Het kost door de diepe sneeuw wat moeite om langs het nabijgelegen Kadriorg Palace te fietsen. Het voormalige paleis dat nu als museum in gebruik is oogt sprookjesachtig in de sneeuw en de zachte zonnestralen die erop schijnen. Na bijna drie uur trappen in een temperatuur ver onder het vriespunt beginnen de tenen en vingers wat gevoelloos te worden. Tijd om even op te warmen.
Bezoek aan het Vabamu museum
Olga Ritso vluchtte in 1944 om te ontkomen aan het opkomende Sovjet leger. Ze was opgegroeid in Tallinn en had geneeskunde gestudeerd. Als oogchirurg maakte ze carrière in de Verenigde Staten. Ze wilde graag iets teruggeven aan haar geboorteland en richtte het Museum van Bezetting en Vrijheid op dat net buiten de historische binnenstad ligt. Nadat Toomas de fatbikes heeft vastgeketend aan een paal stappen we het warme Vabamu museum binnen. Aan de hand van herinneringen van overlevenden maken we een tijdreis vanaf de Tweede Wereldoorlog door de exposities. Tal van propaganda posters, voorwerpen en verhalen brengen het verleden tot leven. Het hoofd van Stalin is groots op het plafond geschilderd boven een informatiepaneel om uit te drukken dat hij en vooral ook de KGB overal waren en alles zagen. Het Vabamu museum geeft een goede inkijk in het communistisch verleden van Estland.
Schrikken van de KGB cellen
Ook in Tallinn hield de KGB onder vreselijke omstandigheden tegenstanders van het regime gevangen. Nadat de Sovjet-Unie Estland voor de tweede keer had bezet werd het pand van het Estse Ministerie van Oorlog het nieuwe onderkomen van de KGB. In de kelder bouwde men een cellencomplex. Ik moet bukken om binnen te geraken. Meer dan tien mensen werden in een kleine cel gepropt. De isoleercel is nog geen vierkante meter groot. Het KGB cellencomplex hoort bij het Vabamu museum. De locaties bevinden zich op een paar minuten fietsen van elkaar. Door beide te bezoeken hoor en lees je enerzijds het verhaal van bezetting en vrijheid en anderzijds zie je de fysieke plek van onderdrukking en angst.
Afsluiten op het Vrijheidsplein
Buiten is het inmiddels donker. We fietsen door de binnenstad en over het Stadhuisplein terug richting de winkel van Toomas. De kleurrijke koopmanshuizen op het Stadhuisplein worden opgelicht door een arsenaal aan kerstbomen die nog steeds op het plein staan. Dit is de kant die de meeste bezoekers van Tallinn zien. De winterse biketour heeft me een andere kant van Tallinn laten zien. Via het Vrijheidsplein loop ik terug richting de haven. Dit plein werd resoluut herbenoemd tot het Overwinningsplein nadat de Sovjet-Unie Estland voor de tweede keer had veroverd en was daarna het toneel van militaire parades en staatsrituelen. Onmiddellijk na de onafhankelijkheid in 1991 werd het Vrijheidsplein in ere hersteld. Het kruis van de vrijheid is een glazen zuil die werd opgericht ter nagedachtenis aan de Estse Onafhankelijkheidsoorlog.
Het Vrijheidsplein is een mooie plek om de fietstocht waarbij ik op zoek ging naar herinneringen van het communistisch verleden van Tallinn te eindigen. Meerdere keren heeft Estland haar vrijheid verloren. Vrijheid is fragiel. Zeker in een tijd waarin de spanningen met de buurman gauw oplopen.
